Finlandia

	(fiń.) Suomen Tasavalta; (szw.)Republiken Finland; Republika Finlandii
Flaga Finlandii	Godło Finlandii
	Hymn: Maamme
Konstytucja	Konstytucja Finlandii
Język urzędowy	fiński, szwedzki
Język używany	fiński
Stolica	Helsinki
Ustrój polityczny	republika semiprezydencka
Typ państwa	demokracja
Głowa państwa	prezydent Tarja Halonen
Szef rządu	premier Matti Vanhanen
Powierzchnia; • całkowita; • wody śródlądowe	63. na świecie; 338 145[1] km²; 33 672 km² (9,96%)
Liczba ludności (2008); • całkowita ; • gęstość zaludnienia	112. na świecie; 5 313 026[2]▲; 15,5 osób/km²
PKB (2008); • całkowite ; • na osobę	; 193 mld USD[3]▲; 36 325 USD▲
Jednostka monetarna	1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Niepodległość; - ogłoszona; - uznana	od Rosji; 6 grudnia 1917; 22 grudnia 1917
Religia dominująca	luteranizm
Strefa czasowa	UTC +2 – zima; UTC +3 – lato
Kod ISO 3166	FI
Domena internetowa	.fi
Kod samochodowy	FIN (wcześniej SF)
Kod telefoniczny	+358
	1 Dane podane za CIA The World Factbook (źródło: CIA) (en); 2 Dane szacunkowe na lipiec 2008 roku, podane za CIA The World Factbook (źródło: CIA) (en)

Skocz do: nawigacji, szukaj

Ten artykuł dotyczy państwa w Europie. Zobacz też: Finlandia – marka wódki.

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1917 roku. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

[edytuj] Geografia

Jezioro na przedmieściach Lahti (białe noce)

Autostrada Arktyczna w Laponii

Helsinki – luterańska katedra i plac senacki

Cerkiew prawosławna w Helsinkach

Mapa fizyczna Finlandii 1920-1940

Helsinki

Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie złożone z 60 tys. jezior. Jeziora zajmują 18,8 tys km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich. Linia wybrzeża szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą ilością małych wysepek.

Powierzchnia:

ląd: 304 473 km²
woda: 33 672 km²
całkowita: 338 145 km²

Długość granicy lądowej:

Rosja: 1313 km
Szwecja: 586 km
Norwegia: 729 km
całkowita: 2628 km

Długość wybrzeża:

całkowita: 1250 km
- Najwyższy punkt: Haltiatunturi - 1328 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Bałtyckie - 0 m n.p.m.
- Najdłuższa rzeka: Kemijoki - 550 km
- Największe jezioro: Saimaa - 1377 km²
- Powierzchnia lasów: 69%

Największe miasta:

Helsinki: 1,2 mln
Turku: 270 tys.
Tampere: 260 tys.
Oulu: 132 tys.
Lahti: 115 tys.
Kuopio: 110 tys.
Pori: 104 tys.
Jyväskylä: 83 tys.
Kotka: 67 tys.

Poniższa lista przedstawia 10 największych jezior Finlandii:

Jezioro	Powierzchnia w km²
Saimaa	1377,05
Päijänne	1080,63
Inari	1040,28
Pielinen	894,21
Oulujärvi	887,09
Pihlajavesi	712,59
Orivesi	601,30
Haukivesi	562,31
Keitele	493,59
Kallavesi	472,76

[edytuj] Klimat

Południowa część Finlandii leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, Pojezierze Fińskie natomiast północ (w tym Fińska Laponia) jest w zakresie umiarkowanego chłodnego. Średnie temperatury lipca na południu wynoszą 17-18 stopni i 14-15 stopni na północy ( w najchłodniejszym miejscu w Kilpisjärvi 12 ). W styczniu średnie temperatury wynoszą -2 stopnie na Wyspach Alandzkich, -4 na południowym wybrzeżu, w środkowej części kraju od -8 do -10 i -14 na północy. Średnie roczne opady w Helsinkach wynoszą 650 mm. Długość okresu wegetacyjnego na południu wynosi 185 dni, na północy 120. Najwyższą temperaturę zanotowano w 1914 roku w Turku i wynosiła ona 35,9 stopni.

[edytuj] Polityka

Zobacz więcej w osobnym artykule: Ustrój polityczny Finlandii.

Finlandia jest republiką pół prezydencką.

Głową państwa jest prezydent (od 2000 roku ten urząd sprawuje Tarja Halonen), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję i może być wybrany na najwyżej dwie, następujące po sobie, kadencje. W kompetencjach prezydenta zawiera się, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.

Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób.

Rząd (Rada Państwa)

Konstytucja

Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych:

Akt o Formie Rządu (1919)
Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922)
Akt o Parlamencie (1928)
Akt o Trybunale Stanu (1922)
Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951)

1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament).

Partie polityczne (główne)

[edytuj] Gospodarka

Finlandia była do XX wieku raczej krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarką Związku Radzieckiego. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki temu, a także dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami, z których finansuje się badania, edukację, służbę zdrowia itd.^[1] Podatki stanowią 45% PKB ^[2] i jest to poziom najwyższy na świecie po krajach nordyckich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jest Nokia, która posiada 35% światowego rynku telefonii komórkowej (1. miejsce na świecie). Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów., dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 miliardów dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26.9 i jest jednym z najniższych na świecie. W 2004 roku Finlandia zajęła pierwsze miejsce w rankingu konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego.

Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł:

drzewny i celulozowo-papierniczy
metalowy
maszynowy
hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych.

Rolnictwo to przede wszystkim:

hodowla bydła typu mlecznego, a na północy reniferów
leśnictwo (zob. lasy Finlandii).

Stopa bezrobocia: 8,2%
Średnia długość życia: mężczyźni 76 lat, kobiety 82 lat

[edytuj] Podział administracyjny

Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Finlandii.

Ma charakter dwustopniowy. Finlandia podzielona jest na 6 województw (na czele każdego stoi wojewoda wyznaczany przez prezydenta) i 455 gmin.

	prowincja (lääni)	nazwa fińska	stolica	powierzchnia w km²	ludność (2003)
1	Finlandia Południowa	Etelä - Suomen lääni	Hämeenlinna	34 378	2 116 914
2	Finlandia Zachodnia	Länsi - Suomen lääni	Turku	74 185	1 848 269
3	Finlandia Wschodnia	Itä - Suomen lääni	Mikkeli	48 726	582 781
4	Oulu	Oulun lääni	Oulu	98 946	458 504
5	Laponia	Lapin lääni	Rovaniemi	57 000	186 917
6	Wyspy Alandzkie	Ahvenanmaan maakunta	Mariehamn	6 784	26 000

[edytuj] Historia

Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Finlandii.

[edytuj] Historia w datach

98 r. n.e. – rzymski historyk Tacyt napisał o "Fenni", ludziach północy. Była to pierwsza pisemna wzmianka o Lapończykach.

Fińskie plemiona Suomi, Häme i Karelowów tworzą związki przedpaństwowe.

1155 – Król szwedzki Eryk IX i angielski biskup Henryk poprowadzili pierwszą wyprawę krzyżową do Finlandii, która kończy się śmiercią biskupa.
1249 – Birger, szwedzki hrabia, prowadził drugą wyprawę krzyżową, w wyniku której Finlandia traci niepodległość i dostaje się pod szwedzkie panowanie
1280 – rozpoczęcie budowy Katedry w Turku (szw. Åbo).
Koniec wieku XIII – budowa szwedzkich umocnień w Turku, Häme i Viipuri

Początek wieku XIV – pierwsi fińscy studenci zostali zapisani na uniwersytet w Sorbonie.
1323 – pokój w Pähkinäsaari, podzielił Finlandię między Szwecję i Nowogród.
1362 – Finowie zostali dopuszczeni do wyboru króla Szwecji.
1397 – Królestwa Danii, Szwecji i Norwegii połączyły się w Unii Kalmarskiej.

1475 – szwedzki arystokrata Erik Axelsson Tott założył zamek Olavinlinna we wschodniej Finlandii, w pobliżu Savo.
1493 – pierwsza wzmianka o Finlandii na wydrukowanej mapie Europy autorstwa Niemca Hartmanna Schedla: "Liber Chronicarum".

1523 – koniec Unii Kalmarskiej, Gustaw I Waza został królem Szwecji.
1527 – ludność Finlandii przyjęła protestantyzm.
1543 – biskup Mikael Agricola napisał pierwszą fińskojęzyczną księgę Abckiria.

1617 – po pokoju w Stolbova, Szwecja stała się skandynawsko-bałtyckim imperium, zajmując cały teren Finlandii oraz Karelię.
1630-1643 – fińscy kawalerzyści hakkapelliita byli jednymi z najlepszych żołnierzy szwedzkich w Wojnie Trzydziestoletniej.
1640 – królowa szwedzka Krystyna założyła uniwersytet w Turku (szw. Åbo Akademi)
1642 – pojawiła się pierwsza fińskojęzyczna Biblia.
1696 – wybucha klęska głodu, w wyniku której umiera jedna trzecia ludności kraju

1700-1721 – Wielka Wojna Północna.
1721 – traktat pokojowy z Uusikaupunki pozbawił Szwecję kontroli nad terenami dzisiejszych Estonii i Łotwy oraz nad ujściem Newy.
1747 – Szwedzi rozpoczęli w pobliżu Helsinek budowę fortyfikacji o nazwie Sveaborg (Zamek Szwecji, później Suomenlinna – Zamek Finlandii).
1765 – fiński polityk i duchowny – Anders Chydenius – opublikował książkę "The National Gain" w której zachwalał wolny handel (11 lat przed podobną publikacją Adama Smitha.

1809 – Szwecja przegrała z Imperium Rosyjskim wojnę o Finlandię, która stała się Wielkim Księstwem Fińskim z carem jako władcą.
1812 – terytoria znane jako "Stara Finlandia" ( Vanhha Suomi ), należące do Rosji, zostały przyłączone do Wielkiego Księstwa; nową stolicą po Turku zostały Helsinki.
1835 – pierwsza publikacja Kalevali – fińskiego eposu narodowego.
1848 – pierwsze publiczne wykonanie hymnu narodowego – Maamme (Nasz Ląd). Ukazał się pierwszy tom Fänrik Stals sägner, zbioru poematów Johana Runeberga.
1853-1867 – Zacharis Topelius opublikował Fältskärns berättelser, zbiór nowel historycznych.
1860 – Wielkie Księstwo Fińskie zastąpiło rosyjskie ruble, fińskimi markkami, które stanowiły walutę obiegową do wprowadzenia euro; początek uprzemysłowienia kraju, powstało wiele stolarni, fabryk papierniczych, meblarskich.
1863 – car Aleksander II Romanow wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim.
1870 – Aleksis Kivi wydał pierwszą fińską powieść Seitsemän veljestä.
1882 – pierwsza Finka – Emma Irene Aström – ukończyła uniwersytet w Turku.
1900 – fińscy artyści, architekci Armas Lindgren, Herman Gesellius, Eliel Saarinen, Akseli Gallen-Kallela i malarze Gallen-Kallela, Albert Edelfelt, Eero Järnefelt, Pekka Halonen odnieśli wiele sukcesów na Światowym Centrum Kulturalnym w Paryżu.

1902 – 23 tys. Finów wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Była to największa fala wyjazdów w nowożytnej historii kraju; od 1864 do 1914 wyjechało do Ameryki ponad 320 000 osób.
1906 – powstał własny parlament Finlandii – Eduskunta. Był to pierwszy na świecie parlament dopuszczający do uczestniczenia w życiu politycznym kobiet.
1917 – po wybuchu rewolucji bolszewickiej w Rosji Finowie 6 grudnia ogłosili niepodległość. Bolszewicy uznali ten fakt 31 grudnia.
1918 – w styczniu armia fińska (Biała Armia), pod dowództwem generała Mannerheima, rozpoczęła akcję rozbrajania sił bolszewickich we wschodniej Laponii; rozgromiono też – we współdziałaniu z wojskami niemieckimi – tzw. Lewe Skrzydło, ruch dążący do wprowadzenia komunizmu.
1919 – Finowie przyjęli ustrój republikański z rządem parlamentarnym; pierwszym prezydentem został Kaarlo Juho Stahlberg.
1920 – Finlandia podpisała w Tartu pokój z Rosją Bolszewicką odzyskując dostęp do Morza Barentsa i miasto Petsamo; fiński biegacz Paavo Nurmi zdobył swój pierwszy medal olimpijski na Igrzyskach w Antwerpii; Finlandia wstąpiła do Ligi Narodów.
1921 – fiński parlament przyjął ustawę przyznającą Finlandii opiekę nad Autonomicznym Regionem Wysp Alandzkich.
1922 – parlament przyjął ustawy o wolności religijnej, obowiązkowej edukacji i służbie wojskowej.
1924 – Paavo Nurmi zdobył cztery złote medale na Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu.
1929-1932 – powstanie faszystowskiego ruchu Lapua.
1932 – Finlandia i ZSRR podpisały pakt o nieagresji.
1935 – budowa biblioteki w Viipuri, dzieła architekta Alvara Aalto.
1939 – III Rzesza i ZSRR podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow. Pozwalał on ZSRR na zajęcie republik nadbałtyckich, wschodniej Polski i części Finlandii oraz Rumunii; Frans Sillanpää zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.
1939-1940 – Armia Czerwona zaatakowała Finlandię rozpoczynając 105-dniową kampanię "Wojny Zimowej". Dowódcą wojsk fińskich był marszałek Mannerheim.
1941 – wznowienie walk, tym razem we współdziałaniu z Niemcami; Finowie odzyskali na krótko utracone wcześniej tereny.
1944 – w lipcu wojska sowieckie wkroczyły do Finlandii, ale nie okupowały kraju dzięki zręcznej dyplomacji Mannerheima; podpisano zawieszenie broni, Finowie utracili jednak Karelię i Petsamo. Musieli też przez kilka następnych lat płacić odszkodowania wojenne i udostępnić flocie ZSRR na 50 lat port w Porkkala.
1945 – A.I. Virtanen zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Ukazało się także pierwsze wydanie Muminków Tove Jansson.
1948 – Traktat o Przyjaźni i Współpracy Gospodarczej z ZSRR.
1951 – projektant Tapio Wirkkala otrzymał Grand Prix w Mediolanie.
1952 – Igrzyska Olimpijskie w Helsinkach
1954 – pisarz Väinö Linna wydał swoją powieść wojenną "Tuntematon sotilas" (Nieznany żołnierz).
1955 – Finlandia wstąpiła do ONZ i Rady Nordyckiej.
1956 – ZSRR oddał bazę morską Porkkala Finlandii. Urho Kekkonen został po raz pierwszy wybrany prezydentem.
1958 – ZSRR próbował wpłynąć na skład rządu fińskiego, wydarzenie przeszło do historii jako "kryzys mroźnej nocy".
1961 – Finlandia wstąpiła do EFTA; ZSRR ponownie próbował wpłynąć na sytuację polityczną Finlandii, tym razem przy okazji wyborów prezydenckich.
1970 – Finowie wprowadzili 40-godzinny tydzień pracy.
1971 – otwarcie Finland Hall w Helsinkach, zaprojektował ją Alvar Aalto.
1973 – podpisanie umowy o wolnym handlu z EEC.
1981 – po 25-letniej karierze politycznej Urho Kekkonen przeszedł na emeryturę.
1989 – Finlandia stała się członkiem Rady Europejskiej.
1991-1993 – po upadku ZSRR fińska gospodarka przeżywała okres głębokiego kryzysu.
1992 – Finlandia zdecydowała się na wejście w struktury Unii Europejskiej.
1994 – Finowie opowiedzieli się, w narodowym referendum, za przystąpieniem do UE.
1995 – Finlandia stała się członkiem UE.
1999 – przyjęto warunki wejścia do strefy euro.
2000 – w marcu wprowadzona została nowa konstytucja

2002 – 1 stycznia, Finlandia i jedenaście innych krajów UE przyjęło walutę euro.

[edytuj] Religia

Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. Fiński Kościół Ewangelicko-Luterański i fińska Cerkiew prawosławna mają status kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów, z czego później te kościoły finansują działalność charytatywną. 85% Finów należy do któregoś z Kościołów. 83% należy do Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego, 1,1% Finów należy do wschodniego Kościoła Prawosławnego. 50 tys. osób to zielonoświątkowcy, 19 tys. to świadkowie Jehowy, katolicy to 8 tys., głównie obcokrajowcy, 3 tys. to mormoni, żydzi to 1,5 tys. osób. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach skandynawskich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne^[3].

[edytuj] Edukacja

W ostatnich studiach PISA, prowadzonych przez OECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca na świecie^[4]. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat siedemdziesiątych z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe; kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen przez pierwsze 3 lata podstawówki, nie można zostawić dziecka na drugi rok w tej samej klasie (w podstawówce, jeżeli rodzice się nie zgadzają), istnieje zakaz udzielania prywatnych korepetycji (tylko przez nauczycieli uczących w państwowej szkole swoim uczniom), a także zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Za ciekawostkę można uznać fakt, że bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas w Związku Radzieckim^[5].

Od podstawówki przymusowy angielski, od gimnazjum przymusowy szwedzki (można też pod koniec podstawówki wybrać). W gimnazjum można wybrac trzeci język a w liceum dowolnie (angielski i szwedzki kontynuują).